Tajemnice kinowej oraz teatralnej sceny – jak w praktyce wygląda codzienność projektanta kostiumów?

Odbiorca poznaje protagonistę filmowego dzieła albo spektaklu na długo przedtem, nim ten zdąży wygłosić pierwsze słowo. Wzrok przykuwają ogólna postura, fryzura, sposób poruszania się oraz ubiór. Wygląd zewnętrzny pomaga kreować tożsamość postaci i bezpośrednio kształtuje emocje widowni już od pierwszej sekundy. Nad tą sferą czuwa kostiumograf. Jego rola nie polega jednak wyłącznie na tym, że dobiera on gotową odzież artystom. Gdy zbadamy oficjalny profil tego fachu, jaki udostępnia resort pracy w państwowej wyszukiwarce, dostrzeżemy rozległy wachlarz zadań. Rzeczony twórca rysuje autorskie plansze oddające realia konkretnej epoki, ustala wizję plastyczną z reżyserem oraz autorem dekoracji, nadzoruje pracę szwaczek, a równocześnie pilnuje budżetu i koordynuje zasoby, które wypożycza z zewnętrznych magazynów. Spaja zatem plastyczną pasję ze sprawną logistyką planu. Skąd czerpie wiedzę na temat ubioru odpowiedniego dla danej postaci?

Najpierw postać, później kostium

Praca nad strojem rozpoczyna się zwykle od analizy scenariusza oraz charakterystyki postaci, a nie od poszukiwania gotowych ubrań. Na wstępie twórca musi dokładnie pojąć tożsamość człowieka oraz jego rolę w toku całej intrygi. Wpływ wywierają metryka, zawód, stan majątku, kręgi towarzyskie, temperament, stałe nawyki oraz troska o prezencję. Zestaw ubrań potrafi manifestować pedantyzm, zamożność, pragmatyzm, wierność obyczajom, fascynację trendami bądź zręczną autokreację.

Odzież ewoluuje równolegle z postacią, zwiastując prestiżowy sukces, osobisty krach, duchową metamorfozę, nowe warunki egzystencji lub narastające niechlujstwo. Trafna kreacja nie musi uchodzić za najpiękniejszą w kadrze. Musi natomiast wyglądać na strój, który dana postać rzeczywiście mogłaby nosić.

Gdy opowieść cofa widza w dawne epoki, rusza kwerenda

Budując postać w opowieści historycznej, twórcy łączą profil psychologiczny bohatera ze szczegółowym obrazem dawnego świata. Powierzchowny pogląd na temat XIX stulecia lub lat 20. XX stulecia okazuje się zupełnie zwodniczy. Każde dziesięciolecie przynosiło przecież odmienne kroje, linie sylwetki, tkaniny, ozdoby oraz etykietę ubioru. Poważny wpływ wywiera także ranga towarzyska protagonisty. Rzeczywista obecność fasonu w konkretnej epoce nie dowodzi, iż przeciętnego mieszkańca było stać na drogi strój lub obyczaj pozwalał mu wystąpić publicznie w wytwornej kreacji.

Drobiazgowa kwerenda nie ogranicza się więc do historii krawiectwa, lecz obejmuje również zagadnienia społeczne. Cennych wskazówek dostarczają archiwalne fotografie, dzieła malarskie, grafiki, oryginalne stroje, dawne żurnale oraz rozmaite świadectwa ikonograficzne.

Szykując kreacje do komedii „Tartuffe” pióra Molière’a, Shannon Paulick zestawiała rozmowy z reżyserem z analizą francuskiej kultury lat 60. XVII stulecia oraz wymogami konkretnego spektaklu. Z kolei autorzy ubiorów codziennych do kinowego obrazu „Miasto 44” wnikliwie analizowali wojenne kadry, poznając sposób ubierania się ówczesnych warszawiaków. Zbiór takich faktów pozwala określić wizualny kształt artystycznego świata oraz pozycję, jaką w tej rzeczywistości zajmuje konkretny bohater.

Historia jako twórczy zaczyn

Wierność minionym czasom wcale nie nakazuje odtwarzać każdego szczegółu. Projektanci nadają ubiorom autorski rys pod kątem przyjętej koncepcji. Ktokolwiek jednak planuje świadomie porzucić dawne realia, najpierw musi gruntownie je poznać. Taka wiedza ułatwia selekcję: podpowiada, jakie motywy ocalić, jakie zredukować oraz które przeobrazić dla filmu bądź spektaklu.

Dobrym przykładem takiego podejścia jest ekranizacja „Chłopów”. Gdy filmowcy projektowali stroje, czerpali wprost z powieściowych opisów oraz łowickiego folkloru. Źródła te stały się punktem wyjścia do stworzenia autorskiej wizji. Stąd prezencja poszczególnych bohaterów wyraziście akcentowała ich pozycję, cechy osobowości i rangę w wiejskiej społeczności. Identyczne zadanie realizuje garderoba w kinowej odsłonie „Lalki” Macieja Kawalskiego – kreacje odzwierciedlające modę końca XIX stulecia nie tylko rekonstruują miniony świat, ale również uwypuklają pochodzenie społeczne, majątek, obyczajowość oraz ambicje postaci.

Wytropić w magazynie, wynająć, zmodyfikować czy uszyć od zera?

Kiedy kostiumograf zgromadzi źródła oraz sprecyzuje zamysł artystyczny, dokładnie wie, jakiego płaszcza, kapelusza, sukni bądź dodatku potrzebuje. Rzadko trafia jednak na pożądany model wprost na sklepowym regale. Dlatego odwiedza branżowe wypożyczalnie, przeszukuje asortyment vintage z rynku wtórnego, kupuje współczesne fasony, modyfikuje istniejące stroje albo tworzy autorski projekt od podstaw.

Niekiedy trop wiedzie wprost do prywatnych szaf, na zakurzone strychy i do piwnic. Dawna odzież, którą mieszkańcy wciąż trzymają u siebie, oddaje ducha minionego czasu znacznie wierniej niż dzisiejsze imitacje dawnych fasonów. Łódzkie Centrum Filmowe gromadziło stroje oraz rekwizyty z lat 60., 70. i 80. XX wieku, prosząc właścicieli o dary dla ekip filmowych. Podobny krok uczynił Teatr Polski w Bielsku-Białej przed premierą spektaklu „Poszukiwany, poszukiwana” – zaapelował do publiczności o autentyczną odzież i akcesoria z lat 70., czyli garnitury, dzwony, torebki, buty oraz bele materiału. Na tym etapie kostiumograf działa niczym detektyw: planuje logistykę, tropi dawne przedmioty i sprawnie pokonuje codzienne przeszkody.

Dzisiejsze realia wymagają zamysłu

Gdy fabuła rozgrywa się współcześnie, projektanci zwykle nie muszą szczegółowo rekonstruować mody dawnych epok. Kostiumograf może bez trudu kupić w sklepie eleganckie płaszcze damskie. Wciąż jednak staje przed dylematem, który krój rzeczywiście odpowiada stylowi tej postaci. Czy harmonizuje z jego pozycją społeczną, profesją, codziennym rytmem oraz osobistym gustem estetycznym? Czy bohater sam wybrałby takie ubranie? Czy odzież nie odciąga wzroku wbrew zamysłom realizatorów?

Wielką wagę zyskują także z pozoru błahe niuanse: znak firmowy, wyrazisty deseń, gatunek tkaniny, ślady czasu bądź unikalny krój. Wszystkie te elementy potrafią zdradzić prawdę o człowieku, niekiedy na przekór planom ekipy. Trafna kompozycja kostiumu zwykle nie zwraca uwagi, gdyż naturalnie dopełnia prywatny świat postaci.

Ubiór filmowy zdaje egzamin podczas akcji

Ekranowa kreacja nie funkcjonuje wyłącznie jako papierowy projekt, fotografia lub manekin na wystawie. Prawdziwy sprawdzian następuje wówczas, gdy wykonawca wkracza w kadr. W zależności od sceny aktor spaceruje, ucieka, tańczy, toczy pojedynki lub godzinami siedzi w fotelu. Twórcy muszą zatem harmonijnie zestroić plastyczne walory szat z ich stricte praktyczną funkcją.

Specyfika poszczególnych scen wymusza zapas kilku identycznych egzemplarzy tego samego kostiumu. Odrębne sztuki otrzymują kaskaderzy oraz dublerzy gwiazd; ratują one sytuację, jeśli kostium się zabrudzi lub ulegnie uszkodzeniu. Produkcja filmu „Kasyno” zapewniła osobne części garderoby dla kaskaderskiego dublera. Ponadto archiwum Harry Ransom Center gromadzi unikalny komplet Roberta De Niro pod nazwą burn outfit – aktor założył te szaty do sceny 263.

Ekipa filmowa skrupulatnie nadzoruje również spójność wizualną kolejnych kadrów. Kiedy realizatorzy kręcą jedną scenę w ciągu kilku dni, wizerunek postaci zachowuje identyczny stan, chyba że scenariusz dyktuje nagłą metamorfozę. Projektanci analizują równolegle postać oraz realia uniwersum, natomiast na planie dbają o zachowanie ciągłości kostiumowej pomiędzy ujęciami.

Jak kostium pomaga budować postać filmową

Zanim kostium pojawi się w kadrze, projektanci analizują postać, poznają realia epoki, studiują archiwa i poszukują odpowiednich ubrań. Następnie krawcy dopasowują fasony, szyją potrzebne elementy, a zespół kostiumowy przeprowadza przymiarki i dba o ciągłość kostiumową. Publiczność wcale nie potrzebuje zgłębiać owych technicznych kulis. Przede wszystkim kostium powinien stanowić organiczny element postaci oraz uniwersum, w którym protagonista żyje.

Źródła:

• Modivo – Lata 70. w modzie. Poznaj trendy damskie i męskie, styl dekady, ikony i projektantów!
• Wyszukiwarka opisów zawodów – „Kostiumograf”, kod zawodu 216302 – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Wortal PSZ
• Costume Design: Defining Character. Instructional Guide – Academy of Motion Picture Arts and Sciences
• Identity – Academy Museum of Motion Pictures
• Costume Design for „Tartuffe” by Molière – S. Paulick
• Introduction – Clothing, Costume, and Fashion: A Guide to Resources – Library of Congress
• De Niro's Film Materials Collection Opens at Ransom Center – Harry Ransom Center

Autor: M.P.